Türkiye’de son 45 yılda yaşanan iç göç, sanayileşme, ulaşım yatırımları ve yeni yerleşim alanları, şehirlerin fiziki ağırlık merkezlerinde dikkat çekici değişimlere yol açtı. Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı’nın 1975-2020 dönemini kapsayan çalışmasına göre 81 ilin 44’ünde kentsel merkezler belirgin biçimde batıya doğru kaydı.
Araştırma, şehirlerin yalnızca nüfus olarak büyümediğini; aynı zamanda yeni yollar, sanayi bölgeleri, konut alanları ve topoğrafik koşullar nedeniyle farklı yönlere doğru genişlediğini ortaya koydu. İstanbul ve Ankara gibi Türkiye’nin en büyük iki metropolünde de büyümenin ağırlıklı olarak kuzeybatı aksında şekillendiği belirtildi.
44 ilin ağırlık merkezi batıya yöneldi
TEPAV verilerine göre Türkiye’de kentlerin mekânsal gelişiminde en belirgin eğilim batıya doğru büyüme oldu. 1975 ile 2020 arasındaki dönemde 44 ilin kentsel ağırlık merkezi batıya kayarken, bu yönelimin arkasında sanayi yatırımları, ulaşım koridorları, göç hareketleri ve yeni konut alanları etkili oldu.
Çalışmada şehirlerin büyüme yönünün her ilde aynı olmadığı da görüldü. Bazı kentlerde coğrafi engeller, dağlık alanlar veya yatırım tercihleri büyümenin yönünü değiştirirken, bazı illerde yeni ulaşım hatları ve üretim merkezleri şehir merkezinin konumunu belirleyen temel unsur haline geldi.
En dikkat çekici kayma Muğla’da yaşandı
Araştırmaya göre Türkiye’de batıya doğru en keskin kayma Muğla’da görüldü. Muğla’nın kentsel ağırlık merkezi 45 yıllık süreçte 7,3 kilometre batıya taşındı. Bu değişim, kentin yeni yerleşim alanları ve büyüme dinamiklerinin şehir merkezini nasıl etkilediğini gösteren en çarpıcı örneklerden biri olarak öne çıktı.
Kuzey yönlü genişlemede ise Balıkesir ilk sırada yer aldı. Balıkesir’in kentsel odak noktası 7,5 kilometre kuzeye ilerledi. Ülke genelindeki batıya yönelme eğiliminin dışında kalan iller de oldu. Antalya ve Isparta’nın ağırlık merkezleri 5,5 kilometrelik hareketle doğuya doğru kayarken, Konya’da fabrika ve konut alanlarındaki artış şehir merkezini 4 kilometre güneye çekti.
İstanbul ve Ankara kuzeybatıya büyüdü
Türkiye’nin en büyük iki şehri olan İstanbul ve Ankara’da da kentsel gelişim haritası önemli ölçüde değişti. İstanbul’da mega projeler, otoyollar, yeni konut alanları ve uydu kentlerin etkisiyle ağırlık merkezi batıya 5,4 kilometre, kuzeye ise 3,3 kilometre ilerledi.
Başkent Ankara’da da benzer bir yönelim görüldü. Kentin ağırlık merkezi batıya 2,9 kilometre, kuzeye ise 5,3 kilometre kaydı. Bu tablo, özellikle büyükşehirlerde yeni ulaşım ağları ve yerleşim bölgelerinin kentin fiziksel merkezini yeniden tanımladığını gösteriyor.
Şehirleşme yalnızca nüfus artışıyla sınırlı kalmadı
TEPAV’ın çalışması, Türkiye’de şehirleşmenin yalnızca nüfus artışı üzerinden okunamayacağını ortaya koyuyor. Kentler, ekonomik yatırım kararları, göç dalgaları, ulaşım projeleri ve coğrafi koşulların etkisiyle fiziksel olarak da yön değiştiriyor.
Prof. Dr. Güven Sak’ın da dikkat çektiği bu mekânsal dönüşüm, şehir planlaması, altyapı yatırımları, ulaşım politikaları ve konut üretimi açısından önemli veriler sunuyor. 45 yıllık değişim, Türkiye’de kentlerin gelişim yönünün uzun vadeli kararlarla nasıl şekillendiğini gösteren önemli bir şehirleşme tablosu oluşturuyor.
