Tüp bebek tedavilerinde kullanılan genetik tarama teknolojilerinin, kalıtsal hastalık risklerini belirleme amacının ötesine geçerek embriyoların zeka, boy ve bazı fiziksel özelliklerine dair tahminler sunması, dünya genelinde yeni bir biyoetik tartışmayı gündeme taşıdı.
Poligenik risk skorlama olarak bilinen yöntem, embriyoların genetik verilerini analiz ederek belirli hastalıklar veya özellikler için olasılık hesaplaması yapıyor. Ancak bu teknolojinin ticari hizmetlere dönüşmesi, ebeveynlerin gelecekte doğacak çocuklarının bazı özelliklerini seçmeye yönlendirilebileceği endişesini artırdı.
50 bin dolarlık genetik analiz hizmeti
ABD merkezli bazı girişimlerin, tüp bebek sürecinde elde edilen embriyolar için geniş kapsamlı genetik analizler sunduğu belirtiliyor. Herasight gibi yapıların yaklaşık 50 bin dolar karşılığında embriyoların zeka seviyesi, yetişkinlikte ulaşabileceği boy ve tahmini yaşam süresi gibi başlıklarda değerlendirme yaptığını bildirdiği aktarıldı.
Nucleus Genomics adlı girişimin ise poligenik tarama kapsamını daha da genişleterek saç rengi, göz rengi, cilt tonu ve kellik riski gibi binlerce estetik ve biyolojik parametreye dair raporlar sunduğu ifade edildi. Bu tür hizmetlerde ebeveynlere, laboratuvar ortamında oluşturulan embriyolar arasından seçim yapma imkanı verildiği belirtiliyor.
Bilim insanlarından belirsizlik uyarısı
Tıp çevreleri, poligenik skorların özellikle zeka ve boy gibi karmaşık özelliklerde kesin sonuç vermeyeceğine dikkat çekiyor. Bu özellikler yalnızca genetik mirasla değil, beslenme, eğitim, çevre, sağlık koşulları ve sosyal faktörler gibi çok sayıda değişkenle şekilleniyor.
Uzmanlara göre genom çapında yapılan araştırmalar, bazı risk veya eğilimleri istatistiksel olarak gösterebilse de bir embriyonun gelecekteki zekasını, fiziksel gelişimini ya da yaşam süresini kesin biçimde öngörmek mümkün değil. Bu nedenle ticari vaatlerin, bilimsel belirsizlikleri gölgede bırakabileceği belirtiliyor.
Biyoetik tartışma neden büyüdü?
ABD’deki yasal düzenlemelerin görece esnek olması, bu alandaki ticari pazarın büyümesini hızlandırıyor. Ancak biyoetik uzmanları, yüksek maliyetli bu prosedürlere yalnızca varlıklı kesimlerin erişebilmesinin toplumsal eşitsizlikleri derinleştirebileceği görüşünde.
Eleştirilerin merkezinde, genetik seçimin sağlık amaçlı kullanım ile kişisel ya da estetik özellik seçimi arasındaki sınırı bulanıklaştırması yer alıyor. Kalıtsal hastalıkların önlenmesi için geliştirilen teknolojilerin, zamanla “daha avantajlı” çocuklar seçme arayışına dönüşebileceği kaygısı dile getiriliyor.
Bilim heyetleri ve etik uzmanları, bu uygulamaların gelecekte öjenik tartışmaları yeniden canlandırabileceği uyarısında bulunuyor. Tartışmanın ana eksenini ise genetik bilginin tıbbi yarar için mi, yoksa toplumsal ve fiziksel tercihler için mi kullanılacağı sorusu oluşturuyor.
